Waar het zoemt
Mens en MaatschappijTekst en foto: Lucas van Krimpen
Heerjansdam - Terwijl het bijenseizoen langzamerhand op gang begint te komen, neem ik een kijkje achter de schermen bij imker Dennis uit Heerjansdam. Hij neemt mij mee in zijn werk als imker en vertelt mij alles over één van de meest fascinerende en nuttige insecten van ons ecosysteem.
Een kijkje in de kast
Aan de rand van Heerjansdam, tussen de dijk en weilanden, ontmoet ik imker Dennis. Naast zijn reguliere werk in de (Landelijke) Energievoorziening houdt hij zich in zijn vrije tijd veel bezig met bijen. Een hobby die is uitgegroeid tot een serieuze passie, waar hij het hele jaar mee bezig is. ‘’Het mooie aan bijen is dat je nooit bent uitgeleerd,’’ vertelt Dennis. ‘’Elk volk reageert anders en elk seizoen brengt weer nieuwe uitdagingen met zich mee.’’ Hij beheert op vijf verschillende locaties bijenvolken en vandaag bezoek ik één van die plekken.
Wanneer ik aankom bij de rode kast, ongeveer zo groot als een nachtkastje, is er al een zacht gezoem te horen. Voordat we de kast kunnen openen krijg ik een beschermpak aangereikt. ‘’Zorg dat het goed afgesloten zit en er geen ingangen zijn. Zodra ze een ingang hebben gevonden weten ze die allemaal te vinden.’’ Dat komt omdat bijen, net als mieren, geurstoffen afgeven om elkaar te waarschuwen of iets door te geven.
Nog voordat hij de kast opent, steekt Denniszijn beroker aan. De rook die vrijkomt, blaast hij rustig richting de bijenkast. Hij legt uit dat de rook een bosbrand simuleert, waardoor bijen zich gaan vol eten met honing en rustiger worden. Hun focus verschuift dan van verdedigen naar overleven. Langzaam zie ik de bijen terugkeren in hun honingkamers, waarna Dennis de kast langzaam opent.
Bezige bijtjes
Ondertussen moet ik goed op Dennis zijn stem letten tussen al het gezoem van de bijen. Hij tilt één van de ramen uit de kast en ik zie een wit-geel raster van zeshoekige kamers overspoeld met bijen. Hij vertelt verder wat ik precies zie: ‘’Een kast bestaat uit twee delen. Eén broedkamer en de (meerdere) honingkamers. In deze kamers zitten de houten ramen met was die zij zelf produceren via speciale klieren. Een kamer is de complete rand waarbij het broedt in de onderste kamer zit, en de honing in de bovenste kamers.’’
Dit is een honingkamer waar de honing in opgeslagen wordt.
Een bijenvolk bestaat uit drie soorten bijen: werksters, darren en één koningin. ‘’De koningin is het hart van het volk, maar volledig onder controle van het volk.’’ Zij kan in het hoogseizoen tot wel 2.000 eitjes per dag leggen. Darren zijn de mannelijke honingbijen. Ze hebben als enige taak het bevruchten van een jonge koningin tijdens de bruidsvlucht. Darren werken niet, verzamelen geen voedsel en sterven na de paring.
Dan valt mij iets op tussen de kamers. Voor mijn ogen kruipt een jonge bij uit haar cel. Ze knaagt zich langzaam naar buiten. Nog licht van kleur en zichtbaar kwetsbaar. Ik blijf staren naar dit prachtige verschijnsel. Wat normaal verborgen blijft, gebeurt nu op een paar centimeter voor mijn ogen.
Daarna vertelt Dennis mij wat over de honing. ‘’Bijen verzamelen nectar uit bloemen, slaan die op in hun honingmaag en verwerken dit vervolgens in de kast om tot honing.’’ Door enzymen en verdamping verandert de nectar in zoete honing. De smaak van de honing is volledig afhankelijk van de omgeving. ‘’Je proeft waar de bijen hebben gevlogen,’’ legt Dennis uit. ‘’Wanneer de kast bijvoorbeeld in een koolzaadveld staat, krijgt de honing een heel andere smaak dan wanneer bijen nectar halen uit linde, heide of balsemien.’’
Kwetsbaar en onder druk
Dennis vertelt verder uitgebreid over de bedreigingen waar bijen mee te maken hebben. Al jaren gaat het slecht met de bijen en biodiversiteit in Nederland door zowel menselijke als natuurlijke bedreigingen.
Een van de grootste gevaren op dit moment is de Aziatische hoornaar, een invasieve exoot die zich de afgelopen jaren snel door Europa heeft verspreid. Deze hoornaar jaagt actief op bijen en andere insecten die belangrijk zijn voor de bestuiving. Volgens Dennis is het probleem van de hoornaar groter dan veel mensen denken. ‘’Een nest kan duizenden hoornaars bevatten, die samen complete bijenvolken kunnen verzwakken of zelfs vernietigen. De bijen durven op een gegeven moment hun kast niet meer uit, waardoor ze geen voedsel meer verzamelen en uiteindelijk verhongeren.’’
Imker Dennis met een nest van de Aziatische Hoornaar.
Daarnaast spelen ook andere factoren een rol. Dennis vertelt over het intensief gebruik van pesticiden, ziektes binnen een bijenvolk en het verdwijnen van bloemen en groen. ‘’Dit zorgt ervoor dat insecten het steeds moeilijker krijgen. Hun leefomgeving verdwijnt of verandert sneller dan dat zij zich kunnen aanpassen.’’ Elk jaar vindt er ook een nationale bijentelling plaats. Dit jaar vond die plaats van 16 tot en met 20 april. Met de resultaten kunnen bestuivers beter worden beschermd.
Ook het verschil tussen bijen en wespen komt kort ter sprake richting het einde. ‘’Wespen eten bijvoorbeeld muggen en kadavers op. Net als bijen zijn zij defensief en hebben zij hun suikers nodig, die zij ook zelf produceren. Alleen maken bijen een wintervoorraad aan om de winter te kunnen overleven als volk. Van de wespen overleven alleen nieuwe koninginnen die in het najaar/winter een beschut plekje zoeken om in het voorjaar een nieuw nest te kunnen maken. De wintervoorraad voor de wespen heeft ze zelf bij haar in de vorm van eiwitten. Wanneer hun broedseizoen over is gaat de wespenkolonie dus op zoek naar andere suikers,’’ vertelt Dennis. ‘’Dan maken wij agressieve bewegingen en wordt de wesp defensief.’’
Dennis maakt de kast weer dicht en we trekken ons pak weer uit op een veilige afstand. Wat mij vooral bijblijft, is hoe kwetsbaar dit systeem eigenlijk is. Duizenden bijen werken nauw samen en helpen onze gewassen te bestuiven, maar staan steeds meer onder druk door factoren waar zij zelf geen controle over hebben.
