De Zwagerkwestie uit 1903 ontSPOORd
Wie denkt dat de Ambachtse politiek van 1903 een stoffige bedoening was, vergist zich. Het was een zomer vol bestuurlijke acrobatiek, familiebanden en een burgemeester met een toepasselijke naam: Spoor (zie foto). In juli werd P. Plaisier Wzn. keurig gekozen tijdens de periodieke verkiezingen. Een week later ontstond een nieuwe vacature en daarvoor werd J. Nugteren gekozen. Twee zwagers, twee zetels, één probleem: ze mochten volgens de wet niet tegelijk in dezelfde raad zitten. Ambacht had er een zomerse soap bij.
Twee zwagers in een creatieve raad
De toenmalige Gemeentewet kende een streng familieverbod. Artikel 25 verbood dat zwagers samen in de raad plaatsnamen. Dat was een 19e eeuwse poging om te voorkomen dat kleine gemeenten veranderden in familiebedrijven avant la lettre. Maar de Ambachtse raad besloot de wet creatief te lezen. Plaisier, die pas in september zou aantreden, werd alvast toegelaten. Nugteren, die meteen kon beginnen, werd geweigerd. De volgorde werd omgedraaid alsof het om een treindienstregeling ging: eerst de late trein, dan pas de vroege. Onder Spoor bleef de raad zo ogenschijnlijk “op het spoor”, maar het geheel stond gevaarlijk dicht bij ontsporen.
Nugteren stapt naar hoger perron
Nugteren pikte het niet en stapte naar Gedeputeerde Staten. Zijn advocaat wees fijntjes op de letter van de wet: wie gekozen werd voor een bestaande vacature, moest altijd als eerste worden toegelaten. Het argument van Plaisier dat hij “het eerst was gekozen” hield geen stand. Artikel 22 — dat de oudste van twee gelijktijdig gekozen familieleden voorrang gaf — was niet van toepassing. De verkiezingen waren immers niet gelijktijdig.
GS gaf Nugteren gelijk. Maar de raad hield voet bij stuk en beriep zich op formele rechtskracht: het besluit over Plaisier stond al vast. Toen GS ook dat besluit vernietigde, ging de raad naar de Raad van State. Die oordeelde op 1 januari 1904 dat GS te laat waren: de vernietiging had binnen acht dagen moeten plaatsvinden. Daardoor bleef Plaisier zitten en verdween Nugteren alsnog uit beeld. De zwagerkwestie eindigde niet in een botsing, maar in een administratieve vertraging. Zie het als een soort spoorboekje dat nét niet klopte.
Schuivende tijdgeest
Het familieverbod dat hier zo’n grote rol speelde, werd rond 1983 afgeschaft. De wetgever vond het “niet meer passend in het huidige maatschappelijke en bestuurlijke klimaat”. Sinds de Gemeentewet van 2002 bestaat er geen familieverbod meer. In Ambacht konden in 2026 daarom vader en zoon, moeder en dochter zonder problemen op dezelfde lijst staan. Wat ooit gold als bescherming van de democratie, ziet men nu als beperking van het passief kiesrecht.
Spiegel met knipoog
De Ambachtse zwagerkwestie laat zien hoe flexibel onze ideeën over integriteit zijn. Eén stoel, twee heren, drie bestuurslagen — het klinkt als een voetnoot, maar het is een spiegel. En wie goed kijkt, ziet dat Ambacht soms nog steeds ritmisch knipoogt naar zijn eigen verleden: een dorp waar regels worden gelezen, gewogen en soms nét iets creatiever geïnterpreteerd dan bedoeld.
Willem Schneider