Baardreisje in vroeger tijd
Tijdens de Coronatijd heb ik in een stukje geschreven over het feit dat lang haar, een pruik of een kaal hoofd bij mannen een modetrend was. Nu viel me op dat tegenwoordig baarden in de mode zijn, soms gecombineerd met een kaal hoofd. Ook in ons dorp zijn er mannen die aan deze mode meedoen en daarom heb ik me er eens in verdiept.
Baarden zijn stoer
Het doet me denken aan de strofe ‘Jan Piet Joris en Corneel, die hebben baarden, die hebben baarden….’ uit het bekende Nederlandse kaperlied: ‘Al die willen te kaap’ren varen’. Dit lied stamt uit de 19e eeuw en gaat over mannen die kaper wilden worden en hun baard moesten laten staan. Kapers zijn namelijk stoere mannen en dat zie je aan hun uiterlijk, zei men toen.
Een tsaar op reis
Onder tsaar Peter de Grote moesten Russische mannen betalen als ze hun gezichtshaar wilden behouden. De baardbelasting werd symbool voor modernisering.
Want aan het eind van de 17e eeuw was Peter de Grote vastbesloten om Rusland te moderniseren. Hij wilde zijn rijk omvormen tot een Europese grootmacht. Tijdens die reis verbleef hij o.a. in Zaandam waar hij meewerkte aan de bouw van een VOC-schip. Peter keerde terug met een visie op hervorming die hij hier gezien had. Voor hem werd de baard het symbool van wat hij als achter(lijk) beschouwde: Modernisering moest zichtbaar zijn en dat begon, volgens hem, bij het gezicht.
In die tijd hadden Europese mannen doorgaans gladgeschoren gezichten. In Rusland daarentegen gold toen nog een lange baard als teken van traditie, mannelijkheid en orthodoxe vroomheid.
Invoering van de baardbelasting
Kort na zijn terugkeer in 1698 liet Peter zien dat hij het meende en scheerde tijdens een hofreceptie eigenhandig de baarden van de aanwezige edelen af.
In 1705 werd de maatregel officieel en moesten mannen die hun baard wilden behouden jaarlijks belasting betalen. Hierbij kreeg men dan een muntje met de tekst ‘De baard is een overbodige last’. De hoogte van het bedrag verschilde per sociale klasse: edelen betaalden zo’n 100 roebel per jaar, een aanzienlijk bedrag in die tijd. Handelaren en stedelingen betaalden minder en boeren werden grotendeels ontzien.
Weerstand
Binnen de Russisch-orthodoxe kerk gold de baard als een door God gegeven kenmerk en werd het afscheren ervan door sommigen als godslasterlijk gezien. Daardoor ontstond er veel weerstand binnen die religieuze traditie. Toch zette Peter door en veel mannen kozen ervoor zich te scheren om de belasting te vermijden.
Toch bleef de belasting decennialang bestaan en werd pas in 1772 onder het bewind van Catharina de Grote afgeschaft.
Zo zie je dat er niets nieuws onder de zon is: de baard was ook in vroegere eeuwen een modeartikel.
Alie Tas