Eerste kerk van Zwijndrecht

Kerken. Zwijndrecht heeft er velen. Ze zijn er in allerlei soorten en maten. Sommige exemplaren zijn reeds gesloopt, terwijl andere godshuizen al meerdere malen een nieuwe functie hebben gekregen. Weer andere kerkgebouwen zijn nog volop in gebruik en in de laatste jaren zelfs uitgebreid. Ook zijn er kerken met een hoge ouderdom. Denk maar aan de ‘Oude’ kerk in de Kerkstraat, de Pietermankerk en de Kijfhoekkerk. Toch zijn dit niet de oudste kerken in de Zwijndrechtse Waard. Zij dateren allen namelijk van na 1330, toen de Zwijndrechtse Waard opnieuw werd omdijkt en heringericht.

De oudste of eerste kerk van Zwijndrecht moet eeuwen ouder geweest zijn. Zij is echter al lang geleden vergaan. Om de ouderdom te achterhalen, zijn we afhankelijk van geschreven bronnen en archeologie. De oudst bekende bron stamt uit 1006. Hier wordt gesproken over ‘de kerk van Zwijndrecht’. In de vorige eeuw is deze bron echter als ‘falsum’ aangewezen. Dat wil zeggen, hij is van een veel latere datum (waarschijnlijk rond 1270). Een andere oorkonde uit 1028, die wel ‘echt’ is, heeft het over ‘een streek langs de Merwede, die de Zwijndrechtse Waard wordt genoemd’. In een oorkonde uit 1050 wordt dit stuk verder aangevuld door naast de Zwijndrechtse Waard ook een kerk te noemen. In de periode tussen 1028 en 1050 moet de eerste kerk in de Zwijndrechtse Waard dus gesticht zijn. Maar waar lag deze?

Op basis van archeologische opgravingen kunnen we hiervoor twee plekken aanwijzen. In de jaren zeventig werden bij opgravingen in Heerjansdam zeer oude sporen gevonden op de heuvel waar de korenmolen Landzicht staat. Niet alleen vond men resten van een begraafplaats, maar ook de funderingen van een kerk. Deze fundamenten dateerden uit de elfde, misschien zelfs tiende eeuw. De afmetingen van het kerkje waren circa 14 bij 8 meter: een behoorlijke omvang! Is dit de kerk die in de bron uit 1050 genoemd wordt?

Er is echter nog een mogelijkheid. Deze bevindt zich aan de andere kant van de Zwijndrechtse Waard. Zo is er een bron die een geografische beschrijving van ons leefgebied in 1064 geeft. De Oude Maas bestond op de huidige locatie nog niet, want zij wordt niet als grens genoemd. In plaats daarvan wordt de waterloop de Thuredrith (de huidige Voorstraatshaven) als grens aangegeven. Aan deze veenstroom lag ook de plaats Thuredrith (Dordrecht), waar onlangs een nieuwe kapel gesticht was. Dit moet de voorloper van de Grote Kerk geweest zijn. Bij opgravingen in deze kerk werd een stenen variant met opvallend grote apsis teruggevonden die dateerde uit de eerste helft van de twaalfde eeuw. Dit was dus een kerk met een behoorlijke omvang. Wellicht was een (houten) voorloper, de kapel, nog wel een eeuw ouder. En dan zitten we inmiddels midden in de periode 1028-1050. En juist dit deel van Dordrecht, dat dus ten noorden van de Thuredrith gelegen was, moet volgens die beschrijving uit 1064 in de Zwijndrechtse Waard gelegen hebben. Indien deze tweede mogelijkheid de juiste is, moeten we dus eigenlijk spreken van de Dordtse dom als eerste en oudste kerk van de Zwijndrechtse Waard.

Tekst: Maurice de Jongh